Conferentie, Kenniscentrum

VVOJ2004: Mensensmokkel

VVOJ Conferentie 2004
Titel: Smokkelen met een linke reportage
Workshop: Mensensmokkel
Sprekers: Wim Van den Eynde en An Berger (VRT)
Voorzitter: Yvonne Scholten (freelance)
Datum en tijd: Vrijdag 19 november, 13.30 – 14.45 uur
Verslaggever: Joost van der Wegen

Wim van den Eynde en An Berger van de VRT maakten een reportage over mensensmokkel. Onder druk van hun deadline en door enkele tegenslagen moesten ze flink improviseren. Door hun onervarenheid namen ze veel risico’s met hun verborgen camera. Aan de aanwezigen bij de workshop vroegen ze om een oordeel over hun aanpak. De twee Belgische onderzoeksjournalisten begonnen met voor te leggen dat ze tijdens hun werk enige fouten hebben gemaakt. ‘We hebben voor de productie van de reportage vals gespeeld en we willen graag jullie mening hierover horen.’

De twee VRT-medewerkers brachten hun idee voor de reportage in de praktijk met ondersteuning van het Fonds Pascal Decroos. Ze kropen met hun verborgen camera een aantal keren door het oog van de naald, terwijl ze de smokkel van een Russische vrouw over de Belgische grens probeerden vast te leggen.

Het vals spelen bestond er onder meer uit dat het niet voor de deadline van de reportage mogelijk bleek een visum te regelen via een mensensmokkelbureau. Ook bleek de Russische vrouw al over een dubbele, Belgisch-Russische nationaliteit te beschikken. Daarom besloten Wim en An de vrouw dan maar op haar Belgische paspoort naar Antwerpen te laten reizen, zonder dit in de reportage te melden. Ook kreeg men het ‘regelen’ van verblijfspapieren pas twee weken na aankomst van de vrouw in België voor elkaar, bij een geheel ander bureau. Toch monteerden ze de reportage zo dat het leek alsof dit de ochtend na aankomst plaatsvond. Risico’s namen de twee onervaren verslaggevers bij de contacten met een Tjetjeense mensensmokkelaar. De man kreeg op een aantal momenten argwaan, bijvoorbeeld toen de vrouw hem opbelde met een telefoon van een Belgische provider, terwijl ze de grens nog niet eens was gepasseerd (ze vertelde de man toen dat ze met een telefoon van een andere Belg mocht bellen). Als ze de grens is gepasseerd, zijn de verslaggevers gedwongen de vrouw volledig alleen te laten opereren in haar contacten met de mensensmokkelaars – met de verborgen camera op haar lichaam.

Zonde

Na het verhaal te hebben aangehoord, is het publiek vooral verbaasd over de goedbedoelde roekeloosheid van de twee: ‘Hebben jullie nooit aan een verzekering gedacht voor de mevrouw die voor jullie werkte?’ was een vraag. ‘Realiseerden jullie je dat haar leven in gevaar kon komen?’ De twee journalisten meldden dat ze hadden besloten bij elk dreigend gevaar onmiddellijk te stoppen met hun werk. Een verzekering was niet afgesloten. ‘Maar is dat ook niet part of the job‘, vroeg Wim de aanwezigen. Een medewerker van een actualiteitenrubriek op tv nam het voor de twee op: ‘In Nederland zenden we ook geregeld items uit van onverzekerde freelancers; zijn we niet wat hypocriet?’

De discussie ging verder over de vorm van de reportage en de manipulatie van de verhaallijn. ‘Hebben jullie niet eerst overwogen het zonder verborgen camera te doen?’ En: ‘Bij mijn krant zou ik dit er nooit door hebben gekregen. Als de lezer achter de waarheid van mijn werkwijze zou zijn gekomen, was ik mijn geloofwaardigheid kwijt geweest.’ Een andere Nederlandse collega reageerde hierop: ‘Waarom niet eerlijk geweest en de twee legitieme onderdelen van de reportage apart ingezet. Dit is zonde van jullie goede materiaal.’ Een Belgische journaliste nam het voor haar collega’s op: ‘Ik heb de reportage gezien en ik vond het maatschappelijk belang groot genoeg om de manipulatie van het verhaal te kunnen verantwoorden. Justitie heeft naar aanleiding van de reportage actie kunnen ondernemen. Ik voelde me ook niet bedonderd, nadat ik het had gezien.’

Het publiek constateerde ook dat de afwezigheid van begeleiding en eindredactie bij VRT de oorzaak was van de moeizame productie van de reportage. Uit het publiek: ‘In het geval van onervaren verslaggevers hoort de verantwoordelijkheid bij een eindredacteur te liggen. Daarom complimenten voor het feit dat jullie het toch voor elkaar hebben gekregen.’ De twee journalisten konden nog toelichten dat de ‘chef Duiding’ van de VRT nauwelijks belangstelling toonde voor de inhoudelijke kant van het verhaal, alleen voor de levering van de reportage. De twee gaven aan dat ze het zich niet hadden kunnen veroorloven om de reportage terug te trekken. ‘Misschien hadden ervaren mensen dat kunnen doen, maar wij moesten ons nog bewijzen.’ Detail achteraf is dat de reportage als enige bewijsmateriaal in de rechtszaak is gebruikt. De VRT stond het materiaal af. Wim: ‘Als we dat van tevoren hadden geweten, hadden we de reportage misschien toch niet gemaakt.’

De Russische vrouw kreeg voor haar activiteiten 3000 euro. Ze was ruim een half jaar betrokken bij het verhaal. Gespreksleidster Yvonne Scholten kon zich goed voorstellen waarom de twee zo hadden gehandeld in de productie van de reportage. Maar de werkwijze was volgens haar toch ‘een tikje onverantwoord’ geweest.

Gerelateerde artikelen

De Wob verdwijnt per 1 mei en wordt vervangen door de WOO, de Wet Open Overheid. In het eerste VVOJ Café van dit jaar komt Annemarie Drahmann, universitair hoofddocent bestuursrecht aan de Universiteit Leiden, vertellen wat er verandert met de nieuwe wet.

Eindelijk weer samen! Dat gevoel overheerste op de VVOJ Conferentie 2021 in Brussel, die vlak voor het ingaan van zwaardere lockdown-maatregelen kon doorgaan. Vaste conferentiegangers weten dat het gesprekje in de wandelgang, het vlugge contact via de nieuwe conferentieapp en de kans om samenwerkingsplannen te smeden tijdens het diner minstens zo belangrijk zijn als de keynote-sprekers, de VVOJ-essayist en de meer dan 36 losse workshops en debatten.

Bjørn Oostra, hoofdredacteur De Limburger, is de winnaar het van het Vliegwiel, de prijs van de Vereniging van Onderzoeksjournalisten bedoeld voor de hoofdredacteur of manager die de onderzoeksjournalistiek dit jaar het meest heeft gestimuleerd.

Vorige week heeft de VVOJ het tweede Regiocafé gehouden waarin collega’s uit verschillende delen van het land de verhalen achter hun onderzoeksverhalen vertelden. Een doorslaand succes! Heb je het gemist of wil het herbekijken? Dan kan dat op YouTube.

Vanaf dinsdag 7 september staat de weg naar eeuwige roem voor onderzoeksjournalisten weer open: het is dan mogelijk om jezelf of anderen voor te dragen voor dé prijs voor onderzoeksjournalistiek: De Loep 2021!

Chris de Stoop kreeg afgelopen juni de oeuvreprijs van de VVOJ, maar ‘journalist’ voelt Chris De Stoop zich al jaren niet meer. Dus werkt de Vlaamse boerenzoon niet meer voor het toonaangevende weekblad Knack, maar wijdt hij zich aan het schrijven van boeken die – dat dan weer wel – alom geprezen worden om hun gedegen journalistieke onderzoek.

Op vrijdag 24 juni 2022 zijn op de Avond voor de Onderzoeksjournalistiek in Antwerpen de Oeuvreprijs 2022, de ASN Aanmoedigingsprijs 2021 en de Loep 2021 uitgereikt. Met deze prijzen viert de Vereniging van Onderzoeksjournalisten (VVOJ) jaarlijks de beste onderzoeksjournalistiek in Nederland en Vlaanderen.

Sluit je aan bij de vereniging van onderzoeksjournalisten

En vergroot je kennis én netwerk