Conferentie, Kenniscentrum

VVOJ2004: Ahold, onderzoek naar een bijna-ondergang

VVOJ Conferentie 2004
Titel: Graven bij gefrustreerden
Workshop: Ahold, onderzoek naar een bijna-ondergang
Sprekers: Jeroen Smit (freelance) en Joost Oranje (NRC Handelsblad)
Voorzitter: Margo Smit (KRO Reporter)
Datum en tijd: Vrijdag 19 november, 13.30 – 14.45 uur
Verslaggever: Nico Kussendrager

De bijeenkomst wordt ingeleid met een fragment uit het tv-programma Reporter (KRO): De oude Albert Heijn (AH) beschrijft hoe zijn opvolger Cees van der Hoeven (CvdH) veranderde: die dacht over water te kunnen lopen, werd op handen gedragen, kreeg last van een soort grootheidswaan, meedoen met de grote jongens, werd in Nederland gekozen tot manager van het jaar, stond op de cover van Business Week. Heijn: Je moet wel stevig in je schoenen staan, wil je dan niet een beetje gaan zweven. CvdH als megaster, die niets fout kan doen, en ook niemand in zijn omgeving die hem daar op wees.

Jeroen Smit: Het was een klassiek drama, zoals ook bij burgemeester Peper of Fokker. Het verschil tussen de twee toplieden volgens Smit: Heijn was een gepassioneerd kruidenier – in Engeland, waar hij nu woont, bestiert hij een paar kleine winkeltjes waar hij nog wekelijks controleert of de vloeren schoon zijn en de salami goed gesneden is; Van der Hoeven ‘runde een tent’ en wilde geld verdienen en groot worden. Smit: Passie maakt mensen betrouwbaar.

Smit begon zijn research bij recent vertrokken werknemers van Ahold, net onder de top. Zij horen nog info, kennen de secretaresses, hebben documenten en willen praten omdat zij zowel hun verleden als hun toekomst kwijt zijn. Ze zijn vaak ’tot op het bot gefrustreerd’ en worden door hun omgeving aangekeken alsof ze ‘een van de Aholdboeven’ (sic) zijn. Dat is een ideale voedingsbodem voor het verkrijgen van informatie.

Na contact met de eerste gesprekspartners confronteerde Smit anderen met hun uitspraken, aanvankelijk in de zin van ‘u hoeft alleen maar “ja” of “nee” te zeggen, maar al snel gingen geïnterviewden ook inhoudelijk op zaken in vanwege persoonlijke betrokkenheid of omdat ze zich persoonlijk aangevallen voelden. In alle gevallen spraken zij overigens op voorwaarde van anonimiteit. Geïnterviewden die wilden weten wie wat over hen had gezegd hield Smit voor dat ze ook zelf anonimiteit hadden bedongen en dat dan ook van anderen moeten accepteren. Als eenmaal vertrouwen gewonnen was kwamen gesprekspartners ook met schriftelijke stukken, niet zelden met uitgescheurde pagina’s of zwart gemaakte delen.

Een van de vragen die Smit zich stelde tijdens het onderzoek was: Wat zijn de netwerken, wie kent wie, wie houdt wie de hand boven het hoofd. Ook daarvoor bleken ex-topmensen een goede bron.

Na Smit sprak Joost Oranje (NRC Handelsblad). Hij deed zijn onderzoek aanvankelijk grotendeels alleen, tegen het slot echter met collega Jeroen Wester vanwege diens financiële vakkennis. Samenwerken was uiteindelijk een groot voordeel vanwege aanvullende kennis en de klankbordfunctie maar ook om scherp te blijven. Oranje was voor de klus – waarmee hij een paar maanden is bezig geweest – vrijwel volledig vrijgesteld. ‘Dat moet ook wel, je kunt de dagkrant er niet bij hebben.’

Oranje liet Ahold aanvankelijk paar maanden laten rusten, tot hij stuitte op iemand die hem tipte ‘het echte verhaal zit in Scandinavië’. Ahold tekende daar tegenstrijdige contracten met de supermarktorganisatie ICA. Na aandringen wilde de ICA-topman praten uit boosheid over de werkwijze van Ahold en de angst dat hij de zwarte piet zou krijgen toegespeeld. Hij hielp de twee NRC-Handelsbladverslaggevers aan documenten en verdere contacten. Ook Oranje/Wester stelden zich voortdurend de vraag ‘wie zou waarom waarover willen praten’.

Smit en Oranje/Wester wisten van elkaar niet dat ze met Ahold-onderzoek bezig waren – ook bronnen hielden kennelijk hun mond. Uiteindelijk zien beide partijen het niet als een bezwaar dat beide onderzoeken bijna gelijktijdig verschenen – het ene als boek, het andere in NRC Handelsblad. ‘Het is de geloofwaardigheid ten goede gekomen.’

Gerelateerde artikelen

De Wob verdwijnt per 1 mei en wordt vervangen door de WOO, de Wet Open Overheid. In het eerste VVOJ Café van dit jaar komt Annemarie Drahmann, universitair hoofddocent bestuursrecht aan de Universiteit Leiden, vertellen wat er verandert met de nieuwe wet.

Eindelijk weer samen! Dat gevoel overheerste op de VVOJ Conferentie 2021 in Brussel, die vlak voor het ingaan van zwaardere lockdown-maatregelen kon doorgaan. Vaste conferentiegangers weten dat het gesprekje in de wandelgang, het vlugge contact via de nieuwe conferentieapp en de kans om samenwerkingsplannen te smeden tijdens het diner minstens zo belangrijk zijn als de keynote-sprekers, de VVOJ-essayist en de meer dan 36 losse workshops en debatten.

Bjørn Oostra, hoofdredacteur De Limburger, is de winnaar het van het Vliegwiel, de prijs van de Vereniging van Onderzoeksjournalisten bedoeld voor de hoofdredacteur of manager die de onderzoeksjournalistiek dit jaar het meest heeft gestimuleerd.

Vorige week heeft de VVOJ het tweede Regiocafé gehouden waarin collega’s uit verschillende delen van het land de verhalen achter hun onderzoeksverhalen vertelden. Een doorslaand succes! Heb je het gemist of wil het herbekijken? Dan kan dat op YouTube.

Vanaf dinsdag 7 september staat de weg naar eeuwige roem voor onderzoeksjournalisten weer open: het is dan mogelijk om jezelf of anderen voor te dragen voor dé prijs voor onderzoeksjournalistiek: De Loep 2021!

Chris de Stoop kreeg afgelopen juni de oeuvreprijs van de VVOJ, maar ‘journalist’ voelt Chris De Stoop zich al jaren niet meer. Dus werkt de Vlaamse boerenzoon niet meer voor het toonaangevende weekblad Knack, maar wijdt hij zich aan het schrijven van boeken die – dat dan weer wel – alom geprezen worden om hun gedegen journalistieke onderzoek.

Op vrijdag 24 juni 2022 zijn op de Avond voor de Onderzoeksjournalistiek in Antwerpen de Oeuvreprijs 2022, de ASN Aanmoedigingsprijs 2021 en de Loep 2021 uitgereikt. Met deze prijzen viert de Vereniging van Onderzoeksjournalisten (VVOJ) jaarlijks de beste onderzoeksjournalistiek in Nederland en Vlaanderen.

Sluit je aan bij de vereniging van onderzoeksjournalisten

En vergroot je kennis én netwerk