Aan de peiling deden 147 (onderzoeks)journalisten mee uit Nederland en Vlaanderen. Van hen gaven 46 respondenten aan dat er met juridische stappen tegen hen was gedreigd. Nog eens 24 waren betrokken geweest bij een of meer juridische procedures. Daarmee kreeg minstens 48 procent van de deelnemers te maken met juridische dreiging of een daadwerkelijke procedure.
Tijdverlies en psychologische druk
Van de zeventig respondenten die expliciet melding maakten van juridische dreiging of een procedure, zegt bijna driekwart dat daardoor tijd verloren ging die anders aan nieuw journalistiek onderzoek had kunnen worden besteed. Twee derde ervoer psychologische druk of stress.
Ook zijn er gevolgen voor de journalistieke inhoud. Vier op de tien respondenten noemen extra juridische controles vooraf. Een derde zegt voorzichtiger te zijn geworden bij latere publicaties. Bij ruim een kwart werd een publicatie aangepast, afgezwakt of herschreven. Vier respondenten zagen helemaal af van publicatie.
Zo schrijft een journalist: “Ik wil een onderzoek starten, maar als ik dat start, komt er vrijwel zeker een nieuwe rechtszaak. Ik heb laten uitrekenen dat de kosten richting een ton kunnen gaan lopen, of ik de zaak win of niet.”
Een andere respondent beschrijft hoeveel capaciteit een procedure kan opslokken: “Door een juridische procedure waren we veel tijd kwijt met de opbouw van een gigantisch dossier met onderbouwing. Gelukkig werden we in het gelijk gesteld, maar wat aan mankracht dat heeft gekost, dat wil je niet weten.”
Vaker advocaten
Uit de open antwoorden komt naar voren dat juridische druk vaak al begint voordat een verhaal is gepubliceerd. Het voorleggen van bevindingen, citaten of passages leidt volgens meerdere deelnemers steeds vaker tot contact met advocaten.
Een journalist licht toe: “Journalistieke good practices, zoals het voorleggen van bevindingen of passages uit artikelen, worden steeds vaker beantwoord met een telefoontje van een advocaat.” Een ander schrijft: “Het is langzaamaan onderdeel aan het worden van het journalistieke proces om ook de advocaat van je onderwerp te woord te moeten staan.”
De druk werkt volgens respondenten ook door op vervolgonderzoek. Zo schrijft een deelnemer: “We hebben afgezien van een vervolgverhaal om de boze draak niet nog verder tegen ons in het harnas te jagen.”
Een ander wijst op toenemende voorzichtigheid binnen redacties, zoals ‘toegenomen voorzichtigheid bij eindredacteuren door eerdere juridische dreiging’.
Freelancers extra kwetsbaar
Voor freelancers kan juridische druk nog zwaarder wegen, omdat zij vaak minder financiële en juridische rugdekking hebben dan journalisten in vaste dienst. “Complexe verhalen zijn bijna niet meer te maken als freelancer. Daarnaast heb je juridische druk waardoor je niet alle onderwerpen kunt maken die je wilt.”
De uitkomsten laten volgens de VVOJ zien dat juridische druk niet alleen een juridisch probleem is. Zij raakt direct aan de beschikbare tijd voor onderzoek, het welzijn van journalisten en de vraag welke verhalen uiteindelijk wel of niet worden gepubliceerd.
Over het onderzoek
De peiling werd ingevuld door 147 mensen uit de achterban van de Vlaams-Nederlandse Vereniging van Onderzoeksjournalisten (VVOJ). Het gaat om een niet-representatieve enquête onder onderzoeksjournalisten en andere betrokkenen bij onderzoeksjournalistiek. De resultaten geven daarmee een beeld van ervaringen binnen de VVOJ-achterban, maar kunnen niet zonder meer worden veralgemeniseerd naar alle onderzoeksjournalisten in Nederland en Vlaanderen.
