Conferentie, Kenniscentrum

VVOJ2010 verslag: verhaalvolgend onderzoek

Titel: Verhaalvolgend onderzoek
Spreker: Luuk Sengers
Datum: 20 november 2010, 10:45–12:00 uur
Aantal deelnemers: ruim 30
Download hier de bijbehorende handleidingen van Luuk Sengers (inloggen vereist).
Tekst: Jan ter Harmsel
Journalisten zijn eigenwijze flikkers volgens Luuk Sengers. De meesten hebben hun vaste manier om onderzoek te doen en worden niet graag op iets anders gewezen. Sengers geeft tips voor een nieuwe werkwijze om een verhaal te schrijven.
Onderzoeksjournalisten verzamelen niet alleen informatie, ze moeten het verhaal ook zo opschrijven dat de lezer het begrijpt en dat juiste bronnen worden opgevoerd.
Story-based inquiry (SBI) ofwel verhaalvolgend onderzoek is een methode waarmee een journalist met behulp van een database effectiever en efficiënter kan werken en meerdere producties uit een onderzoek te halen.
De hypothese
Het uiteindelijke verhaal (bij print, audio en video) is het startpunt van het onderzoek bij verhaalvolgend onderzoek. De journalist stelt een vraag die hij wil beantwoorden; hij werkt vanuit een hypothese (die achteraf ook onjuist kan blijken).
Tips
– Interview jezelf eerst kritisch. Is het verhaal wel goed? Wat wil ik te weten komen? Wat wil je dat het publiek doet?
– Schrijf op wat al is gebeurd. Dat zet aan tot nadenken, waardoor steeds meer ideeën naar boven komen. Het nieuws dat je zoekt wordt concreet.

Compositie

Maak vooraf een verhaalstructuur, zodat je veel gerichter vragen kunt stellen aan je bronnen. Een journalist moet vaker denken als een schrijver of filmmaker. Met behulp van scènes/situaties kun je een verhaal levendiger maken. Vraag dus ook naar achtergronden en rare details.

Voorbeelden

1. Elke scène heeft een beslismoment, vraag naar wat iemand heeft overwogen;
2. Vraag welke kleur schoenveters iemand heeft. Feiten zijn de basis voor het verhaal, maar met zulke vragen kun je een situatie of persoon veel beter schetsen. Hun antwoorden vertellen iets over de persoon die je opvoert.

Bronnen

Bedenk wat de meest ideale bron zou zijn voor je verhaal. Maak daarbij overzicht van organisaties – of specifieke personen daarbinnen – die de hypothese kunnen bevestigen/ontkrachten. Denk aan de volgende categorieën:
1. verantwoordelijke van beslissing;
2. Benadeelde/bevoordeelde;
3. Getuigen.
De meeste (officiële) gebeurtenissen worden vastgelegd op papier: planning, uitvoering en evaluatie. Voor je begint met onderzoeken kun je al bedenken welke papieren (mogelijk) te vinden zijn. Als je weet wet je zoekt, dan kun je veel gerichter zoeken.

Publiceren

Naast je verhaal kun je ook foto’s maken en die verkopen. En een verhaal hoeft niet in één keer gepubliceerd worden. Via internet kun je iedere keer weer een deel publiceren. Het doel moet zijn: het verhaal moet gelezen worden, al is het op de zijkant van een vuilniswagen.
Werkwijze
Het bovenstaande klinkt allemaal logisch, zeggen ook de gasten bij de workshop. Maar hoe houd je het overzicht? En kost dat niet erg veel tijd?
Bewaar alles digitaal, is de stelregel van Sengers.
– zet vooraf veel op papier, ook de ideeën
– maak een overzichtskaart
– maak checklijstjes
– leg een archief aan in Excel waarin je per verhaal alle vergaarde informatie zet. Dus bronnen, hun papiersporen, data waarop je iemand spreekt, hun quotes als je ze gesproken hebt, en zelfs het onderwerp waarover ze iets zeggen. Zie voorbeeld.
De vraag blijft of het veel werk is.
Sengers:
‘Een database heeft alleen waarde als je het invult. Het is veel werk, maar op langere termijn heb je er voordeel van. Alles is goed bijgehouden en je kunt eenvoudig iets terugvinden. Terugbladeren in oude notitieblokjes kost veel tijd en is minder gestructureerd. Bij digitaal werken heb je bovendien een back-up.’
Deze onderzoeksmethode van verhaalvolgend onderzoek richt zich op het vinden van bronnen. Het idee is dat de antwoorden volgen als je de juiste bronnen hebt gekozen.

Gerelateerde artikelen

De Wob verdwijnt per 1 mei en wordt vervangen door de WOO, de Wet Open Overheid. In het eerste VVOJ Café van dit jaar komt Annemarie Drahmann, universitair hoofddocent bestuursrecht aan de Universiteit Leiden, vertellen wat er verandert met de nieuwe wet.

Eindelijk weer samen! Dat gevoel overheerste op de VVOJ Conferentie 2021 in Brussel, die vlak voor het ingaan van zwaardere lockdown-maatregelen kon doorgaan. Vaste conferentiegangers weten dat het gesprekje in de wandelgang, het vlugge contact via de nieuwe conferentieapp en de kans om samenwerkingsplannen te smeden tijdens het diner minstens zo belangrijk zijn als de keynote-sprekers, de VVOJ-essayist en de meer dan 36 losse workshops en debatten.

Bjørn Oostra, hoofdredacteur De Limburger, is de winnaar het van het Vliegwiel, de prijs van de Vereniging van Onderzoeksjournalisten bedoeld voor de hoofdredacteur of manager die de onderzoeksjournalistiek dit jaar het meest heeft gestimuleerd.

Vorige week heeft de VVOJ het tweede Regiocafé gehouden waarin collega’s uit verschillende delen van het land de verhalen achter hun onderzoeksverhalen vertelden. Een doorslaand succes! Heb je het gemist of wil het herbekijken? Dan kan dat op YouTube.

Vanaf dinsdag 7 september staat de weg naar eeuwige roem voor onderzoeksjournalisten weer open: het is dan mogelijk om jezelf of anderen voor te dragen voor dé prijs voor onderzoeksjournalistiek: De Loep 2021!

Chris de Stoop kreeg afgelopen juni de oeuvreprijs van de VVOJ, maar ‘journalist’ voelt Chris De Stoop zich al jaren niet meer. Dus werkt de Vlaamse boerenzoon niet meer voor het toonaangevende weekblad Knack, maar wijdt hij zich aan het schrijven van boeken die – dat dan weer wel – alom geprezen worden om hun gedegen journalistieke onderzoek.

Op vrijdag 24 juni 2022 zijn op de Avond voor de Onderzoeksjournalistiek in Antwerpen de Oeuvreprijs 2022, de ASN Aanmoedigingsprijs 2021 en de Loep 2021 uitgereikt. Met deze prijzen viert de Vereniging van Onderzoeksjournalisten (VVOJ) jaarlijks de beste onderzoeksjournalistiek in Nederland en Vlaanderen.

Sluit je aan bij de vereniging van onderzoeksjournalisten

En vergroot je kennis én netwerk