Conferentie, Kenniscentrum

VVOJ2004: Spindokters ontmaskerd

VVOJ Conferentie 2004
Titel: Spindokters en pr-lieden overspoelen de media
Workshop: Spindokters ontmaskerd
Sprekers: Frank van Vree (Universiteit van Amsterdam) en David Miller (Strathclyde University (Glasgow), Spinwatch)
Voorzitter: Eveline Lubbers (freelance)
Datum en tijd: Zaterdag 20 november, 14.15 – 15.30 uur
Verslaggever: Martin Brandwagt

Van goedwillende voorlichters via professionele PR-managers tot ware spindokters: hoe snel groeit hun invloed op de journalistiek?

Frank van Vree heeft onderzoek gedaan voor de NVJ onder de titel Schuivende Grenzen. Daarbij stelde hij zich vragen als: Hoe wordt de autonomie van journalisten ingeperkt door de almaar groeiende stroom aan communicatoren en voorlichters? Wat betekent de vervagende grens tussen journalistiek en economische belangen? Uit het onderzoek bleek dat de positie van de hoofdredactie steeds meer wordt bepaald door de markt. Een ‘liaison dangereuse’, vindt Van Vree. De PR-branche is in Nederland en daarbuiten explosief gegroeid. Door vergaande professionalisering neemt de invloed van de spindokters toe. In Groot-Brittannië groeide de sector in twintig jaar tijd met een factor dertig; in de VS baseert zestig procent van de journalisten zich op persberichten. Een andere tendens is de groeiende concurrentie op de mediamarkt. Dit heeft geleid tot inkrimping van de onderzoeksjournalistiek.

In Nederland zijn geen harde cijfers beschikbaar aangaande de PR-sector. Een indicatie is dat er 30.000 mensen betrokken zijn bij voorlichting en communicatie en daarnaast nog eens 25.000 tekstschrijvers. Er worden drieënhalf keer zoveel mensen opgeleid tot communicator als tot journalist.

De uitspraak ‘kwalijke veenbrand’ (Pieter Broertjes van de Volkskrant) vindt Van Vree te ongenuanceerd. De PR-sector heeft de media nodig en de media hebben aan de PR een extra bron. Dat geeft wederzijdse beïnvloeding. Tussen voorlichters en journalisten ontstaan niet zelden goede contacten, wat zeker voor laatstgenoemde een belemmering kan vormen. Kleinere media zijn hiervoor gevoeliger dan grote. Hoe meer ervaren de journalist, hoe kleiner de kans op beïnvloeding. Baanroulatie binnen een medium heeft een positief effect op de onafhankelijkheid van de journalist. Dat heeft het nadeel dat een gerouleerde journalist zich weer moet inwerken op een nieuw vakgebied, opperde een aanwezige in de zaal. Volgens Van Vree is het voordeel groter dan het nadeel.

Omdat spreker 2 met een Schots accent sprak en mijn Engels niet geweldig is, heb ik zijn bijdrage niet geheel kunnen volgen. Millar is beheerder van Spinwatch.org, een webstek met verhalen over de manipulaties van voorlichters en de soms verregaande belangenverstrengeling tussen bedrijfsleven en media. Voorbeeld: het International Policy Network (IPN). Formeel onafhankelijk, maar in werkelijkheid gesponsord door Exxon Oil. IPN publiceerde een bagatelliserend verhaal over de smeltende poolkappen. Weinig waardevol als je voor een grootverwekker van CO2 werkt. Zulke organisaties kunnen niet genoeg ontmaskerd worden, vindt Millar.

Nog twee aardige voorbeelden: in de kringen rondom de EU lopen tien keer zoveel lobbyisten rond als parlementariërs. En wat hebben de aanwezigen bij deze VVOJ-conferentie betaald voor hun deelname? Honderd vijfentachtig euro? Een bijeenkomst voor PR-professionals (Millar toont een brochure van een congres) kost duizend! Kortom: er wordt enorm geïnvesteerd in beinvloeding via PR.

Algeheel advies uit deze werkplaats: stel als medium een gedragslijn op voor contacten met voorlichters. Zij doen hun werk en de professionalisering aan hun kant gaat verder. Het is zaak van de media om zich daartegen te weren.

Gerelateerde artikelen

De Wob verdwijnt per 1 mei en wordt vervangen door de WOO, de Wet Open Overheid. In het eerste VVOJ Café van dit jaar komt Annemarie Drahmann, universitair hoofddocent bestuursrecht aan de Universiteit Leiden, vertellen wat er verandert met de nieuwe wet.

Eindelijk weer samen! Dat gevoel overheerste op de VVOJ Conferentie 2021 in Brussel, die vlak voor het ingaan van zwaardere lockdown-maatregelen kon doorgaan. Vaste conferentiegangers weten dat het gesprekje in de wandelgang, het vlugge contact via de nieuwe conferentieapp en de kans om samenwerkingsplannen te smeden tijdens het diner minstens zo belangrijk zijn als de keynote-sprekers, de VVOJ-essayist en de meer dan 36 losse workshops en debatten.

Bjørn Oostra, hoofdredacteur De Limburger, is de winnaar het van het Vliegwiel, de prijs van de Vereniging van Onderzoeksjournalisten bedoeld voor de hoofdredacteur of manager die de onderzoeksjournalistiek dit jaar het meest heeft gestimuleerd.

Vorige week heeft de VVOJ het tweede Regiocafé gehouden waarin collega’s uit verschillende delen van het land de verhalen achter hun onderzoeksverhalen vertelden. Een doorslaand succes! Heb je het gemist of wil het herbekijken? Dan kan dat op YouTube.

Vanaf dinsdag 7 september staat de weg naar eeuwige roem voor onderzoeksjournalisten weer open: het is dan mogelijk om jezelf of anderen voor te dragen voor dé prijs voor onderzoeksjournalistiek: De Loep 2021!

Chris de Stoop kreeg afgelopen juni de oeuvreprijs van de VVOJ, maar ‘journalist’ voelt Chris De Stoop zich al jaren niet meer. Dus werkt de Vlaamse boerenzoon niet meer voor het toonaangevende weekblad Knack, maar wijdt hij zich aan het schrijven van boeken die – dat dan weer wel – alom geprezen worden om hun gedegen journalistieke onderzoek.

Op vrijdag 24 juni 2022 zijn op de Avond voor de Onderzoeksjournalistiek in Antwerpen de Oeuvreprijs 2022, de ASN Aanmoedigingsprijs 2021 en de Loep 2021 uitgereikt. Met deze prijzen viert de Vereniging van Onderzoeksjournalisten (VVOJ) jaarlijks de beste onderzoeksjournalistiek in Nederland en Vlaanderen.

Sluit je aan bij de vereniging van onderzoeksjournalisten

En vergroot je kennis én netwerk